شـــهر ســـوختـــه
شهر سوخته نام بقایای شهری باستانی است که در ۵۶ کیلومتری زابل در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیه جاده زابل-زاهدان واقع شدهاست.ایرانیان پیش از آریایی هاحدود 6000سال پیش در این شهر زندگی می کردند
شهری که گفته میشود پیشرفتهترین شهر جهان قدیم بودهاست و حتی بسیار پیشرفتهتر از شهر کرت که سینوهه در کتاب خود از آن یاد کردهاست.
پیشینهٔ کاوشها
کلنل بیت، یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیدهاست. پس از او سر اورل اشتین با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات سودمندی در خصوص این محوطه بیان کردهاست. بعد از او شهر سوخته توسط باستانشناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسو توزی از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ مورد بررسی و کاوش قرار گرفت. این شهر یکی از آثارتاریخی استان سیستان و بلوچستان به شمار میآید.
وجه تسمیه شهر سوخته
شهر سوخته ، به ظاهر نام جدیدی است و قدمت تاریخی چندانی ندارد .« بر پایه متن های موجود ، سابقه این نام به کمابیش 150 سال قبل بر می گردد . در آن زمان اورل اشتاین انگلیسی از منطقه بازدید کرده و راهنمایان محلی این نام را به کار برده اند و ثبت شده واین نخستین باری است که این منطقه به این نام ثبت شده است . آثار سوختگی در این شهر به وفور یافت شده و از این جهت شهر سوخته چندان خالی از مسما نیست . جالب است بدانید شهر سوخته دوبار به آتش کشیده شده است ، یکبار در ابتدای مرحله رشد و بار دیگر در لحظه مرگ و انهدام آن . بنابراین هر دوی آن ها در رشد و توسعه شهر بی اثر بوده زیرا اولی زمانی بود که شهر هنوز تمدنی نداشته و بعدی نیز وقتی بوده که شهر به صورت ویران شده بوده است .
نام اصلی شهر سوخته
بنا بر گفته آقای دکتر سید صادق سید سجادی « ما در لوحه های سومری ، فهرستی از شهرهایی که سومریان ، وارداتی از آنها داشته اند ، به دست آورده ایم . مثلا از یک شهر سنگ می آمد ه ، از یک شهر جانور و ... در میان این شهرها ، از شهری به نام ارته . این شهر توصیفاتی دارد که بعضی از باستان شناسان را به این فکر انداخت که ارته سومری همان شهر سوخته است . اما این موضوع برای عده ای از باستان شناسان پذيرفته نیست . به همین دلیل ، تعیین نام اصلی شهرسوخته هنوز ممکن نیست.
جغرافیا و محیط زیست شهر سوخته
بر مبنای یافتههای باستان شناسان شهر سوخته ۱۵۱ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان میدهد که این شهر دارای پنج بخش مسکونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخشهای مرکزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به صورت تپههای متوالی و چسبیده به هم واقع شدهاند. هشتاد هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بودهاست.
پژوهشها نشان دادهاست این محوطه بر خلاف اکنون که محیط زیست کاملاً بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده میشود، در پنج هزار سال قبل از میلاد منطقهای سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع و بسیار مطلوب بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار در آنجا فراوان وجود داشتهاست.
در آن دوران نیز این منطقه بسیار گرم بوده، اما آب رودخانه هیرمند و شاخههایش به خوبی زمینهای کشاورزی شهر سوخته را سیراب میکردهاست.
دریاچه هامون در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد دریاچهای بزرگ و پرآب بوده و رودها و شاخههای قوی از آن منشعب میشده و در اطراف آن نیزارهای وسیعی وجود داشتهاست. در بررسیهای منطقهای در اطراف شهر سوخته بستر رودخانههای گوناگون و آبراههایی پیدا شده که به مزارع کشاورزی شهر سوخته آب میرساندهاند. در نخستین فصل کاوش در شهر سوخته کوچهها و خانههای منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لولههای سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود برنامهریزی شهری در این شهر است.
قدمت شهر سوخته
این شهر در دوره ماقبل تاریخ حدود 3200 ق . م پایه گذاری و حدود 1800 ق . م متروک شده است . برای دوره ای حدود 1400 سال ، زندگی در این جا جریان داشته است .« دوران شکوفایی این تمدن بین سال های 2500 تا 2200 ق . م تعیین شده که بنابر حساب های انجام شده دراین دوران ، شهرجمعیتی درحدود 55000 نفررا در بر می گرفته است .آثار به دست آمده در گورها در روش ساختن شغل و موقع احتمالی ساکنان شهر یاری دهنده است بر این اساس در این شهر دو گروه عمده کشاورزان و صنعتگران اکثریت را تشکیل می داده اند .»
علل سالم ماندن آثار شهر سوخته
آثار شهر سوخته به دو دلیل سالم باقی مانده است.« انحراف رودخانه هیرمند از مسیر بستر خود هنگام طغیان و بالا آمدن مداوم نمک بر قشر سطحی زمین که همچون ساروجی از تخریب آثار و اشیاء جلوگیری کرده و مهم تراین که باعث حفظ بیولوژیک آثارزیر خاک ها گردیده است و به همین دلیل در اکتشافات این منطقه باقی مانده های ارگانیک مانند موی سر ، جوب ، پارجه ، طناب و غیره را می توان تقریبا مانند حالت اولیه مشاهده کرد
ویژگی های معماری و شهرسازی شهر سوخته
« مهمترین آثار معماری مکشوف در شهر سوخته تا امروز خانه های موسوم به پلکانی و بنای کاخ سوخته می باشد . کاوش های خانه های پلکانی نه تنها از نقطه نظر آثار معماری موجود بلکه از نقطه نظر اشیاء به دست آمده هم یکی از قسمت های درخشان شهر سوخته به شمار می رود .
وضع کلی معماری شهر سوخته به صورت فشرده به شرح زیر است :
هر واحد ساختمانی از یک قسمت مستطیل درست شده که 5 تا 6 اتاق دارد و حدود 150 تا 160 متر زیر بنا داشته است و منازل در مجتمع های 4 و یا 6 خانه ای است . مصالح اصلی به کار رفته در آن خشت های خام منظم گلی است که ابعاد این خشت ها 10 * 20 * 40 سانتی متر است . سقف خانه ها معمولاً صاف بوده و از حصیر برای پوشش آن ها استفاده شده است . گرمای اتاق ها به وسیله یک اجاق مرکزی تأمین می شده است . این اجاق ها بیشتر چهارگوش و به صورت مربع ساخته شده اند از اجاق های دیگر می توان نیم دایره ، نیم کره و نعل اسبی را نیزنام برد. بافت شهر سوخته در آن بخش که کاوش صورت گرفته چنان است که سه خیابان اصلی ، مجموعه بلوک ها و محله های شهر را به هم ارتباط می دهند . خانه ها در دو سوی خیابان هایی با عرض 5/3 متر واقع بوده اند . یکی از خیابان ها در پایان به یک میدان چهارضلعی ختم می شده است .»
اعتقادات مذهبی مردم شهر سوخته
بر اساس آنچه در گورها پیدا شده است ، آن ها به زندگی بعد از مرگ اعتقاد داشته اند این خودش نوعی اعتقاد به ماوراءطبیعت است . نهایت این است که آن ها پی به وجود خدای واحد و یکتا نبرده بودند و این طبیعی است . آن ها عناصر طبیعت را هم نمی پرستیدند . گاو را ستایش می کردند و نور را هم به اعتباری می ستودند آن ها جهت صورت و چشمان مرده را به سمت خورشید قرار می دادند.
منطقه گورستان
از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳ تعداد ۱۴ گمانه به مساحت تقریبی ۲۳۰۰ متر مربع در گورستان شهر حفاری شده و در نتیجه ۳۱۰ گور کشف شدهاست. طی کاوشهای بهعمل آمده توسط باستان شناسان، برخی از مردم شهر سوخته را با لباس و پارچه کفنی دفن میکردهاند. در تعدادی از قبرها، آثار پارچه در روی بدن اجساد مردگان دیده میشود. پارچهها به سه شکل گوناگون در گورها دیده میشود:
به صورت کفن ،که مردهها را در آن میپیچیدهاند؛
به شکل لباس زیر انداز و رو انداز؛
کف گور فرش شده و مرده را با لباس در آن میگذاشتند.
اشیاء سفالی اصلیترین موادی هستند که تقریباً در همه گورها وجود دارند در کنار این دسته از اشیاء، هدایای دیگری ساخته شده از سنگ، چوب، پارچه در قبور دیده میشود.
قبرستان شهر سوخته
اصولاً در باستان شناسی ، گورستان ها از اهمیت خاصی برخوردارند . در سال 1972 م اولین قبر به طور تصادفی کشف شد . مصالح مورد استفاده در ساختمان گورها خشت خام بوده است . در شهر سوخته سه نوع قبر دیده می شود
1 – مهمترین نوع قبر ، چاله ای ساده بوده که مرده را همراه اشیاء و غذا دفن می کردند
2 – نوع دیگر همان چاله معمولی که با دیواری به دو قسمت تقسیم می شده است . یک طرف مرده دفن می شد و طرف دیگر برای گول زدن ارواح خالی می ماند . آن ها از سیر برای فراردادن ارواح استفاده می کردند .
3 – قبرهای سردابه ای که نوعی قبر خانوادگی بوده است . کسانی که در این قبرها دفن شده اند جایگاه اجتماعی خاص یا ثروت فراوانی داشته اند . مردم شهر سوخته مردگانشان را خارج از شهر دفن می کردند
صنعت و پیشهها در شهر سوخته
شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیتهای صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم کاوش در شهر سوخته نمونههای جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد. در جریان حفاریهای فصلهای گذشته در شهر سوخته مشخص شد که با توجه به صنعتی بودن شهر سوخته و وجود کارگاههای صنعتی ساخت سفال و جواهرات در این منطقه، ساکنان شهر سوخته از درختان موجود در طبیعت محوطه برای سوخت استفاده میکردهاند.
باستان شناسان با یافتن مهرهها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یک گور در باره روشهای ساخت ورقهها و مفتولهای طلایی به پژوهش پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزار بسیار ابتدایی ابتدا صفحههای طلایی بسیار نازک به قطر کمتر از یک میلیمتر تهیه کرده و بعد آنها را به شکل لولههای استوانهای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقهها به یکدیگر مهرههای سنگ لاجورد را در میان آن قرار میدادند.
در شهرسوخته انواع سفالینهها و ظروف سنگی، معرق کاری، انواع پارچه و حصیر یافت شده که معرف وجود چندین نوع صنعت، به ویژه صنعت پیشرفته پارچه بافی در آنجا است. تاکنون ۱۲ نوع بافت پارچه یکرنگ و چند رنگ و قلاب ماهیگیری در شهر سوخته به دست آمده و مشخص شده مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاقهای اطراف هامون سبد و حصیر میبافتند و از این نیها برای درست کردن سقف هم استفاده میکردند.
صید ماهی و بافت تورهای ماهیگیری نیز از دیگر پیشههای مردمان شهر سوخته بودهاست.
شهر سوخته بدون شک جز شهرهای بسیار پیشرفته زمان خود بودهاست. این نکته نه تنها در بقایای آثار معماری و کارهای ظریف دستی وصنعتی دیده میشود بلکه در سازماندهی اجتماعی شهر نیز دیده میشود.
شهر سوخته دارای تشکیلات منظم و مرتبی بودهاست. آثار باقی مانده نشان دهنده این امر است که در این شهر طی هزاره سوم پیش از میلاد ، دارای یک نظام مرتب و منظم آبرسانی ، تخلیه فاضلاب و دانش پزشکی بوده تا آن حد که پزشکان این شهر نه تنها از فنونی چون شکستهبندی آگاه بودهاند ، بلکه میتوانستهاند به اجرای اعمال شگفتانگیز جراحی مغز دست بزنند.
از سوی دیگر پیدا شدن تنها لوح نوشته دوران آغاز ایلامی این شهر ، همراه با آثار مهرها، نشان از ارتباطات تجاری و کنترل اقتصادی منطقه از سوی این جامعه دارد .
در یک تقسیم بندی کلی، اشیاء پیدا شده را میتوان به گروهای زیر تقسیم کرد:
اشیاء زینتی
اشیاء آیینی
اشیاء مربوط به پیشهها
اشیاء مورد استفاده در زندگانی روزمره
مواد غذایی
شگفتی های شهر سوخته
تنها ، مسأله وسعت نیست که شهر سوخته را به یکی از بزرگترین شهرهای باستانی ایران و خاورمیانه تبدیل کرده است . بلکه یافته های متنوع آن باعث تعجب باستان شناسان گردیده است . برای نمونه به مثال های زیر توجه کنید :
1 – اولین جراحی مغز در 4800 سال پیش در شهر سوخته انجام شده است .
2 – ساکنان شهر سوخته کفش تولید می کرده اند و صنعت کفاشی داشته اند .
3 – کهن ترین انیمیشن ( جان بخشی ) و تصویر متحرک در شهر سوخته یافت شده است که در این انیمیشن بزی به یک بوته گیاه نگاه می کند و از آن بالا می رود .
4 – برای اولین بار در 3000 ق . م شتر در شهر سوخته مورد استفاده قرار گرفته است .
5 – یک خط کش چوبی باستانی با دقت نیم میلی متر در شهر سوخته یافت شده است .
6 – مردمان آن روز شهر سوخته از شطرنج و تخته نرد استفاده می کرده اند .
7 - مراکز صنعتی مردم شهر سوخته خارج از شهر بوده است .
8 – تعدادی لوله های سفالی در شهر سوخته پیدا شده که احتمالاً جهت آب رسانی یا دفع فاضلاب استفاده می شده است .
9 – پارچه هایی که در شهر سوخته یافت شده مطلقاً در هیچ کجای ایران یافت نشده است .
10 – صنایعی مانند ریسندگی ، خراطی ، معرق سازی ، مرمرسازی ، سفال گری ، مهرسازی ، حصیربافی و ساخت ابزار فلزی در شهر سوخته وجود داشته است .
11 – و . . .
مجموعه این عوامل در کنار عوامل بی شمار دیگر ، شهر سوخته را به یکی از شگفتی های دنیای باستان تبدیل کرده است .
کشفیات
برای نخستین بار در شهر سوخته یک چشم مصنوعی پیدا شد . مطالعات اولیه نشان داده اند که چشم چپ زن تنومند مدفون در قبر شماره 6705 مصنوعی بوده است . همین مطالعات نشان می دهند که زیر طاق ابروی زن مذکو آثار آبسه دیده می شود. به علت طول زمان زیادی که بخش زیرین این چشم مصنوعی با پلک چشم در تماس بوده است آثار ارگانیکی پلک چشم نیز در روی آن مشهود است . جنس و ماده ای که چشم مذکور با آن ساخته شده است هنوز به دقت روشن نشده و تشخیص آن به آزمایشهای بعدی موکول شده است اما به نظر می رسد که چشم مزبور از جنس قیر طبیعی که با نوعی چربی جانوری مخلوط شده است ساخته شده است . در روی این چشم مصنوعی ریزترین مویرگهای داخل کره چشم توسط مفتولهای طلایی به قطر کمتر از نیم میلی متر طراحی شده اند مردمک چشم در وسط طراحی شده و جز از آن تعدادی خطوط موازی که تقریبا یک لوزی را تشکیل می دهند در پیرامون مردمک دیده میشود از دو سوراخ جانبی واقع در دو سوی این چشم مصنوعی جهت نگهداری و اتصال آن به حدقه چشم استفاده می شده است . بررسیهای انسان شناسانه نشان داده که به احتمال بسیار زیاد زن مزبور دارای سنی بین 25 تا 30 سال بوده و دو رگه (سیاه و سفید) بوده است . اشیاء پیدا شده در این قبر دو قسمتی عبارت بوده اند از ظرفهای سفالی ، مهرهای تزیینی ، یک کیسه جرمی و یک آینه مفرغی . قدمت این قبر و چشم مصنوعی به حدود 2800 سال بیش از میلاد و 4800 سال پیش از این می رسد . مطالعه جهت دستیابی به اطلاعات بیشتر در این مورد چشم و اسکلت ادامه دارد.
نخستین «تصویر متحرک» جهان در شهر سوخته پیدا شد
پنج هزار سال پیش در «شهر سوخته»، هنرمند نقاش، روی یک جام سفالین طرحی از یک «بز» را نقاشی کرد. او در نظر داشت که نقش بز را در اطراف دهانه جام تکرار کند، اما وقتی شروع به کار کرد، توانست در 5 حرکت، بزی را طراحی کند که به سمت درختی حرکت کرده و برگ آن را میخورد. این اولین باری بود که در جهان باستان، «تصویر متحرک» پا به عرصه حیات گذاشت.
سفالها در جهان باستان، نقش «بوم» را برای نقاشان و هنرمندان زمان خود ایفا میکردند. آنها با نقاشی روی سفالهای گوناگون، از اعتقادات و محیط اطراف خود به ویژه طبیعت پیرامون، به عنوان نماد استفاده میکردند.
در سفالهای «شهر سوخته»، که از متمدنترین و پیشرفتهترین تمدنهای باستانی در پنج هزار سال پیش است، نقش بز و ماهی بیش از هر نقش دیگری دیده میشود. بز و ماهی، دو حیوانی هستند که در این منطقه بیش از هر حیوان از آنان استفاده میشد و ساکنان شهر سوخته را به ادامه حیات اجتماعی خود امیدوار میکرد.
کشف این سفال، با نقاشی متحرک ثبت شده روی آن، در میان سفالهای این منطقه نیز بیمانند بوده است. این نقاشی، حرکت تصاویر را در کوتاهترین زمان ممکن روی جامی که قطر دهانهی آن 8 سانتیمتر است، نشان میدهد. در دیگر سفالهای یافته شده در شهر سوخته، نقش متفاوتی دیده میشود که گاهی تکرار شدهاند. اما حرکتی در آنها دیده نمیشود.
از نگاه باستانشناسان، این کشف نشاندهنده آن است که مردمان شهر سوخته بسیار باهوش، هنرمند و در زمان خود پیشرو بودهاند.
علل تخریب ناگهانی شهرسوخته
دو عامل اساسی در ویرانی شهر سوخته موثر بوده است . « اولا خشک شدن دلتای بزرگ رود هیرمند و تغییرجهت بستر این رود که شهر سوخته در كنار آن واقع شده بود باعث پراکندگی جمعیت و از بین رفتن این شهر عظیم متمدن گشته است زیرا که زندگی در سیستان از قدیم الایام ، همیشه بستگی انکارناپذیری با رود هیرمند داشته است . ثانیا اسکلت های به دست آمده که جای بریدگی در گردن آن ها بوده نشان می دهد که به هر حال هجومی صورت گرفته و نیز آتش سوزی در قسمت اصلی شهر حاکی از همین امر است . اما به وسیله چه قومی تهاجم صورت گرفته کاملا مشخص نیست . شاید به وسیله یکی از اقوام نزدیک و همسایه بوده باشد چرا که در آن زما حملات به وسیله طوایف نزدیک انجام می شده و اقوام دور امکان حمله کمتری داشته اند.
این وبلاگ به منظور بالا بردن سطح دانش واطلاعات ودسترسی آسان به سایت های مفید تهیه گردیده است .لطفاما رادر پربارکردن وبلاگ و رفع نواقص یاری فرمائید.